خانهای ماکو

دسته ای از ایل بیات در بخش مرکزی ماکو نزدیک کوه سوکار زندگی می کردند یکی از افراد ایل به نام احمد سلطان در
خدمت نادرشاه افشار در خراسان انجام وظیفه می کرد . پس از کشته شدن ناد مشارالیه با یکی از زنان او به اضافه بخشی از جواهرات
خزانه شاهی به وطن خود فرار کرد و به تدریج با پول های باد آورده ماکو را تحت فرمان خود درآورد . چهارمین مرتضی قلی خان
اقبال السلطنه سردار ماکو می باشد که در حال حاضر در قفقاز زندگی می کند احتمال دارد بنای قلعه که اکنون ویران شده است متعلق به
خانواده ی خوانین حاکم ماکو باشد در دو قسمت شهراز ناحیه ی کوهستانی به طرف رودخانه دو دیوار به طرف پایین کشیده اند که
راه دسترسی به پایین و بالای دره ی زنگمار را مسدود کرده است .بر فراز شهر استحکاماتی که بخش فوقانی برآمدگی صخره
بالاتر از شهر را احاطه کرده به خوبی دیده می شوند . در سال 1905 م . من در بین ویرانه ها گوی فلزی قدیمی که بر اثر زنگزدگی
پوسیده شده بود پیدا کردم بنا براین تحقیق در ساختمان ها آثار قدیمی قلعه مربوط به دوره ی ارامنه وجود دارد . بی جهت نیست که
روی صخره نیز اشکال صلیب های حکاکی شده مشاهده می شوند .

تامین نامه ای که از طرف شاه عباس برای کلیسای فادّی مقدس صادر شده و متن آن روی تخته ی سنگی در دیوار بالای درب و روی
کلیسا حک و نصب شده است که من در سال 1905 م . به آن توجه نکردم ولی بعد متقاعد شدم . این گونه نظرات و اطلاعات و آثار که
برای دانشمندان غیر قابل دسترسی است مهم می باشد یادداشت های من که پس از فاصله ی زمانی به رشته ی تحریر درآمده می تواند
در ارتباط با پیشنهاد موجود مبنی بر اعزام هیئت علمی به ماکو مورد استفاده قرار گیرد .

-- (( مینورسکی 1916.11.6 )) --

ضمیمه 1 : چند سالی است که شایعه مربوط به کشف خط میخی در ماکو شنیده می شود . طبق اطلاع آکادمیک ان . یامارّ ار آن عکسبرداری
کرده و با تشکر از لطف اعضا آکادمیک این جانب می تواند مطالبی در مورد کتیبه به اطلاع خوانندگان برساند :

کتیبه خالد ( 16 سطر ) روی قطعه سنگی 24*16*8 نزدیک قریه بسطام در نزدیکی مجرای آب شهر قدیمی پیدا شده در حال حاضر در خانه
یکی از خان هاست . ( این کتیبه به وسیله اینجانب میر اسدالله موسوی ماکوئی تنظیم کننده ی این یادداشت ها کشف و تقدیم موزه ی ایران باستان
شد که متن آن در آلمان خوانده شد . )
دهکده ی بسطام در محل خروجی رودخانه ی آق چای واقع شده است . هشت ورست به طرف مشرق ده معروف قره ضیاء الدین مرکز بخش چای پارا
قرار گرفته که رودخانه ی آق چای از مرکز آن می گذرد . این ده اخیرا اهمیت بازرگانی و تجاری پیدا کرده و کشت پنبه در آن رواج یافته است .
کشف کتیبه ی بسطام گسترش خالدها را در شرق به نحو احسن به ثبوت می رساند و انتشار متن آن امکان دارد گوشه های تاریک این منطقه را
بیشتر روشن نماید . بهر حال بسطام محل اصلی آبیاری جلگه ی حاصلخیزی می باشد . خالدها با تبحر و تخصص در فن آبیاری از آنجا استفاده نموده اند
لذا امکان کشف کانال های قدیمی آب در بسطام و حوالی آن بسیار است .