تاریخچه شهرستان ماکو

 ماکو یکی از شهرهای استان آذربایجان غربی در شمال غربی ایران است. این شهر در نزدیکی مرز ایران و ترکیه قرار دارد. شهر ماکو مرکز شهرستان ماکو است. شهر ماکو در دره‌ای بنا شده که رودخانه زنگمار از آن می‌گذرد و شهر را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. قسمت جنوبی شهر در دامنه کوه سبد قرار گرفته و آبادی چندانی ندارد ولی بخش شمالی آن آبادتر و بزرگتر است. ماکو در دوره‌های مختلف تاریخ به نام‌های مختلفی معروف بوده که از آن جمله می‌توان به کلاهک سنگی ماکو و لانه لک لک‌ها که در گوشه گوشه شهر و جاده‌ها بر روی تیرکهای برق و منبع‌های آب ساخته شده‌اند نیز از دیدنی‌های جالب ماکو است. این شهر به دلیل آنکه در کنار مرز و گمرک بازرگان واقع شده‌است محل عبور مسافرینی است که قصد دارند از طریق زمینی به ترکیه سفر کنند. زبان رایج مردم شهرستان ماکو ترکی آذربایجانی و کردی جلالی است.

وجه تسمیه 

در مورد وجه تسمیه ماکو حدس و گمانهای زیادی زده شده، ارامنه مدعی هستند ماکو در اصل ماکی یا مکی به معنی آغل (مرتع گوسفند) بوده برخی مانند یاقوت حموی عقیده دارند ماکو محل زندگی روحانیون زردشتیبوده‌است. لذا در اصل ماگوش نام داشته که به مرور ایام ماکو شده‌است. اسم ماکو را آرتاز، شاوارشان، قلعه قبان نیز گفته‌اند. 

تاریخ

نام ماکو نامی باستانی است و به دوران ماد می‌رسد. ایرانیان ماد از زمان پادشاهی ایشتوویگو در این منطقه ساکن شدند و آن را مادکوه (کوه مادها) نامیدند.این نام بعداً به صورت ماکو درآمد.

در منطقه ماکو بازمانده‌های یک شهر بزرگ قدیمی که دامبات و خاورزمین نام داشت دیده می‌شود.

گله‌داران ساسانی از ساکنان این منطقه بودند و عشایر کنونی منطقه که ساکان نامیده می‌شوند این شهر ویرانه را هنوز خاورزمین می‌نامند.

در دوره‌های بعدی ماکو بخشی از ایالت واسپورکان ارمنستان شد گروهی محل شهر کنونی ماکو را محل قبلی دژ قابان دانسته‌اند.

در جلد ششم فرهنگ معین (به تالیف جعفر شهیدی) آمده‌است: "ماکو در قدیم قلعه‌ای بود به نام قابان که چون محل دزدان بود شاه عباس آن را خراب کرد.بنای شهر ماکوی امروزی را می‌توان از سال ۱۰۱۲ هجری شمسی دانست."

در دوره‌های بعد، اعراب و ترکان سلجوقی بر منطقه چیره شدند. به هنگام انعقاد عهدنامه گلستان، در مورد ماکو میان روس و عثمانی رقابت بود. در پی آن به مردم و خان‌های ماکو اختیار داده شد تا به هر سو که مایلند ملحق شوند و آنان الحاق به ایران را انتخاب کردند. از این حیث خوانین ماکو به‌ویژه تیمورپاشا و اقبال‌السلطنه طرف رعایت و ملاحظه قاجاریه بودند.

این نوشته ها خلاصه ای از کتاب تاریخ ماکو نوشته ی میراسدالله موسوی ماکوئی است
فصل اول - آثار باستانی ( بخش اول )
مقاله زیر گزیده ای از یادداشت های مینورسکی، خاور شناس مشهور، است که در سال 1916 میلادی تهیه و به چاپ رسیده است.
"شهر ماکو در ساحل چپ رودخانه زنگمار بنا شده، منازل خوانین ماکو سنگی،زیبا و ساختمان های طبقات دیگر کاه گلی و بسیار ساده است. در بالای شهر زاغه های قلعه ای دیده می شود که بر بالای آنها صخره های کاملا عمودی وجود دارد که مملو از تَرَک ها و درزهاست. 25 الی 30 ساژن (1 ساژن برابر 213 سانتیمتر است) به طرف بالای این دیواره غار معروف ماکو واقع شده و سپس صخره جلو آمده به شکل لبه ی بزرگی بر فراز شهر در ارتفاع زیادی آویزان می باشد .
تاثیر مشاهده ی صخره موقعی است که در پایین قلعه ایستاده باشی در آن هنگام است که احساس می کنی چند میلیون پوط ( هر پوط 16 کیلوگرم ) به خاطر بوالهوسی طبیعت در هوا آویزان شده. شهر به صورت نیم دایره به شکل آمفی تئاتر گسترده شده و برفراز آن لکه ی سایه وار سیاه دیده می شود که فقط در ساعات کمی از روز در قبال اشعه ی آفتاب سایه پراکنده می شود و لبه بزرگ قسمت فوقانی شهر را از گزند برف و باران محافظت می نماید.ولی هنگام زمین لرزه همین توده ی عظیم صخره بالای شهر خطر ریزش سنگ ها را افزایش می دهد طی نوشته چریکوف ( محقق روسی غرب ایران ) مادر علی خان سردار وقت ماکو در زیر یکی از این سنگ ها که بر اثر زلزله سقوط کرده بود دار فانی را وداع گفت. در همین قسمت بالای شهر چشمه ی گوارائی ( حاجی بلاغی ) در حیاط خانه یکی از خانها وجود دارد که به نظر کلاویخو ( سفیر پادشاه اسپانیا در دربار امیرتیمور) برای دفاع از شهر اهمیت خاصی را دارا می باشد. در ارتفاع بالا زیر سایبان بزرگ کبوترها نزدیک لانه های خود در پروازند که به طور دوستانه در شکافهای صخره زندگی می کنند. جهانگردان قبلی بر اثر مخالفت خانها موفق به بازدید و بررسی از غار افسانه ای ماکو نشدند چون که آنان خزاین خود را در اینجا نگهداری می کردند چندی بعد غار را به زندان تبدیل کردند که در اصطلاح سکنه محلی سیبری ماکو نامیده شد.
باید یادآور شد که صخره(قیه) از پشت شهر ماکو آن اندازه کم ارتفاع می باشد که قابل دسترسی مردم است.
در ازمنه قدیم خوانین شهر بزهکاران را از بالای صخره به پائین پرتاب میکردند. آخرین بار اینگونه مجازات در مورد کردی که قاتل اسحق پاشا خان عموی سردار فعلی ( منظور اقبال السلطنه است ) بود اجرا شد.
رودخانه ی زنگی مار ماکو در زبان ارمنی تیگموت (یعنی کثیف، لجنزار) نامیده می شود.
دیر بسیار جالب فادی مقدس ( تاطوس آراکل که نزد مسلمانان معروف به قره کلیسا است)در ناحیه ی به به جیک و مرکز خان نشین را به سمت غرب کوه سُوکٌار اشغال نموده است ... معبد در ظاهر باشکوه کنونی طبق دستور سنت مارتین در قرن چهارده بوجود آمد. ساختمان آن به سال 1247 میلادی ( 626 ه ش ) مربوط می شود روایت دیگری حاکی است که بنای اولیه در قرن اولیه مسیحیت ساخته شده بود که بعداً بازسازی و نوسازی شده. کلیسا نزد مسلمانان محلی نیز از احترام خاصی برخوردار می باشد، ضمناً سردار ماکو از اقامتگاه تابستانی خود، قره خاچ ( صلیب سیاه یا به روایتی صلیب بزرگ ) به کلیسا آمده دستور قربانی چند راس گوسفند را می داد.
در اطراف دیر خرابیها و گورستان های متروکه پراکنده شده اند روی تپه ای در یک کیلومترو نیمی کلیسا کنار جاده کلیسای کوچک و ساده ای با سنگ های معمولی وجود دارد. شکل آن شبیه زیارتگاه های مسلمانان است. ولی طبق روایات این بناء در محل فوت شاهدُخت ساندُخت که توسط پدرش ساناتروک شاه به خاطر گرویدنش به مسیحیت کشته شد احداث شده است. در شهر ماکو یعنی خان نشین خرابه های دیرهای نامبرده در زیر را بازدید کرده ام:
1- در قریه باغچه جیک کلیسائی از سنگ تراشیده پشت کاخ سردار.
2- در دهستان به به جیک در دره ای عمیق و غیر قابل عبور نزدیک مدخل رود خانه زنگمار که نزد مسلمانان معروف به مریم نه نه است.
3- در کلیسا کندی ( مرکز دهستان اواجیق ) خرابی کلیسای بسیار وسیعی از سنگ تراشیده وجود دارد که در حال حاضر انبار علوفه خشک خان محل است.
4- از ماکو تا گردنه ی بین آرارات کوچک و بزرگ و از آنجا تا یاریم قیه راهی وجود دارد که بسیار سخت و در قسمت بالای کوه در سینه کش بی آب و علفی امتداد دارد در این ناحیه چشمه ی آبی در گُزلو جریان دارد که اغلب ایام سال را خشک است در نزدیکی چشمه، طایفه سَکان، زندگی می نمایند.